Article Sidebar

Download
pdf

Main Article Content

Abstrakti

Artikulli synon të japë një vështrim të përgjithshëm rreth Komitetit “Bashkim dhe Përparim” dhe shqiptarëve gjatë viteve 1908-1912, si dhe të paraqesë rolin dhe kontributin e elitës politike osmane me origjinë shqiptare në themelimin e Komitetit dhe në lëvizjen xhonturke. Në këtë punim identifikohen dhe pasqyrohen pikëpamjet e ndryshme dhe elementet që i bashkonin intelektualët shqiptarë dhe Turqit e Rinj, në veçanti do të analizohen faktorët kryesorë të cilët ndikuan që shqiptarët të rreshtoheshin në mbështetje të lëvizjes xhonturke. Përpos trajtimit të faktorëve ndikues do të analizohen dhe do të interpretohen divergjencat mes shqiptarëve dhe xhonturqve, të cilat ishin produkt i mosmbajtjes së premtimeve nga ana e xhonturqve që shkaktuan ndarjen e rrugëve mes shqiptarëve dhe xhonturqve pas vitit 1908. Në bazë të burimeve osmane, turke dhe shqiptare, punimi do të fokusohet në politikat centraliste dhe osmanizimit e cila ishte zbatuar nga unionistët. Gjithashtu, çështja e alfabetit që ishte objekt debati midis unionistëve dhe shqiptarëve, me theks të veçantë pikëpamjet e Komitetit “Bashkim dhe Përparim” mbi alfabetin e gjuhës shqipe, si dhe kryengritjet shqiptare dhe qëndrimet e burokracisë osmane përballë këtyre zhvillimeve.

Fjalëkyçet

Shqipëria, shqiptarët, Porta e Lartë, xhonturqit, Komiteti “Bashkim dhe Përparim”.

Article Details

How to Cite
Smakaj, Gentrit. 2025. “Komiteti ‘Bashkim Dhe Përparim’ Dhe shqiptarët Në Vitet 1908-1912”. Studime Historike, no. 1 (October). https://doi.org/10.61773/h51t3j72.
Download Citation
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
BibTeX

How to Cite

Smakaj, Gentrit. 2025. “Komiteti ‘Bashkim Dhe Përparim’ Dhe shqiptarët Në Vitet 1908-1912”. Studime Historike, no. 1 (October). https://doi.org/10.61773/h51t3j72.

Share

Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC

References

  1. Ebuzziya Tevfik, Yeni Osmanlılar Tarihi, C. I., Çeviren: Ziyad Ebüzziya (İstanbul: Kervan Yayınları, 1973), 77; Tevfik Çavdar, İttihat ve Terakki (İstanbul: İletişim Yayınları, 1991), 10; shih edhe: Şerif Mardin, Yeni Osmanlı Düşüncesinin Doğuşu (İstanbul: İletişim Yayınları, 2017); Niyazi Berkes, Türkiye’de Çağdaşlaşma, Yayına Hazırlayan Ahmet Kuyaş (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002); M. Şükrü Hanioğlu, “Meşrutiyet”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (Ankara: TDV yayınları, 2004), 29: 388-393.
  2. Suna Kili, A. Şeref Gözübüyük, Türk Anayasa Metinleri (Sened-iİttifaktan Günümüze), Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları (İstanbul: 2000), 41-55.
  3. Yılmaz Öztuna, II. Abdülhamid Zamanı ve Şahsiyeti, Ötüken Neşriyat (İstanbul: 2017), 55.
  4. Rezart Mezani, İttihat ve Terakki, Arnavutlar ve Arnavutluk, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü (Tezë Masteri) (İzmir: 2003), 68.
  5. Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasi Partiler (1859-1952) (İstanbul: Doğan Kardeş Basımevi, 1952), 104. Nga ana tjetër, Ramsaur-i tërheq vëmendjen me fillimin e shërbimit të parë të trenit midis Parisit dhe Stambollit një vit më parë (1888); Ernest E. Ramsaur, Jön Türkler 1908 İhtilalinin Doğuşu, Türkçesi: Muhsin Önal Mengüşoğlu (İstanbul: Pınar Yayınları, 2011), 33; Kurse në lidhje me këtë çështje, Sina Akşin mbron tezën e Tarık Zafer Tunajës. Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, İmge kitabevi (Ankara: 2014), 49.
  6. François Georgeon, Sultan Abdülhamid, Çevirmen: Ali Berktay (İstanbul: Homer yayınları, 2006), 303.
  7. Orhan Koloğlu, Abdülhamit Gerçeği (İstanbul: Pozitif yayınevi, 2021), 484-487.
  8. Arkivi Qendror Shtetëror i Republikës së Shqipërisë (më tej: AQSH), Fondi (më tej: F.) 19, Dosja (më tej: D.) 1, Temo/19; İbrahim Temo, İttihat ve Terakki Anılarım (İstanbul: Alfa yayınları, 2013; Kristaq Prifti, Doktor İbrahim Temo: Jeta dhe Vepra 1865-1945 (Prishtinë: Enti i Teksteve dhe i Mjeteve Mësimore, 1996).
  9. Ahmet Bedevi Kuran, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler (İstanbul: Kaynak yayınları, 2000), 45; Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki (Ankara: İmge kitabevi, 2014), 49; Ka një debat se kush e themeloi Komitetin e “Bashkimit dhe Përparimit”. Për këtë shih: Mehmet Şükrü Hanioğlu, Bir Siyasal Örgüt Olarak Osmanlı İttihad ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük (1889-1902) (İstanbul: İletişim Yayınları),1985; Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasi Partiler(1859-1952) (İstanbul: Doğan Kardeş Basımevi, 1952); Ahmet Bedevi Kuran, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler (İstanbul: Kaynak yayınları, 2000); Sina Akşin, Jön Türkler ve İttihat ve Terakki, İmge kitabevi (Ankara: 2014); Ernest E. Ramsaur, Jön Türkler 1908 İhtilalinin Doğuşu (İstanbul: Pınar Yayınları, 2011).
  10. Stanford J. Shaw ve Ezel Kural Shaw, Osmanlı İmparatorluğu Ve Modern Türkiye, Cilt 2. Reform, Devrim ve Cumhuriyet: Modern Türkiye’nin Doğuşu 1808-1975 (E Yayınları, 2010), 310.
  11. M. Şükrü Hanioğlu, “İbrahim Temo (1865-1945) İttihat ve Terakkî Cemiyeti kurucularından Osmanlı siyaset adamı”, Türkiye Diyanet Vakfi İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV yayınları, 2000), 21: 354-355.
  12. M. Şükrü Hanioğlu, Bir Siyasal Örgüt Olarak İttihat ve Terakki Cemiyeti ve Jön Türklük (1889- 1902) ,c.I (İstanbul: İletisim Yayinlari, 1989), 200.
  13. AQSH, F. 19, D. 32/1 (1899), fl. 141. Një letër e panënshkruar drejtuar Ibrahim Temos.
  14. Po aty.
  15. AQSH, F. 19, D. 31 (1897), fl. 121. Telegram i Ibrahim Temos dërguar princ Sabahaddinit.
  16. Ziya Şakir, İttihat ve Terakki-I Nasıl Doğdu (İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2014), 67.
  17. Dr. Vahid Çabuk, Sultan II. Abdülhamid (İstanbul: Paraf yayınları, 2010), 162-163.
  18. AQSH, F. 19, D. 32/1, fl. 26-27 (28 mars 1901).
  19. Vahdettin Engin, Bir Devrin Son Sultan II. Abdülhamid (İstanbul: Yeditepe yayınevi, 2017), 286.
  20. Bernard Lewis, Lindja e Turqisë moderne, përktheu Krenar Hajdëri (Tiranë: IDK, 2012), 245.
  21. Banu İşlet Sönmez, II. Meşrutiyette Arnavut Muhalefeti (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2007), 74.
  22. Po aty.
  23. Po aty.
  24. Po aty, 68.
  25. Po aty.
  26. Mezani, İttihat ve Terakki, Tezë Masteri, 72.
  27. Cezmi Eraslan, “Osmanlı Devletinin Arnavutlara Yönelik Politikalarında Birinci ve İkinci Meşrutiyet Dönemlerinin Karşılaştırılması”, Güneydoğu Avrupa Araştırmaları Dergisi, Sayı: 13 (2014), 61-62.
  28. Falma Fshazi, “2. Meşrutiyet ve Arnavutluk’taki Osmanlı Algısı: Arnavutlarla Osmanlı’nın Düşman Olduğu O An”, İstanbul Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Dergisi, Sayı: 38 (2008), 170.
  29. Po aty.
  30. İbrahim Temo, İttihat ve Terakki Anılarım (İstanbul: Alfa yayınları, 2013).
  31. S. J. Shaw, E. K. Shaw, Osmanlı İmparatorluğu Ve Modern Türkiye, 344-345.
  32. George W. Gawrych, Hilal ve Kartal;Osmanlı Yönetimi, İslam ve Arnavutlar 1874-1913, çeviren, Ali Fahri Doğan (İstanbul: Selenge Yayınları, 2021), 186.
  33. Resneli Niyazi, Hürriyet Kahramanı Resneli Niyazi Hatıratı - Hâtırat-ı Niyazi (Ankara: Panama yayıncılık, 2017), 100.
  34. Gentrit Smakaj, “Kontributi i një shqiptari nga Ohri në revolucionin xhonturk”, revista Shenja (maj 2020).
  35. Bilgin Çelik, İttihatçılar ve Arnavutlar (İstanbul: Büke Kitapları, 2004), 97.
  36. Peter Bartl, Millî Bağımsızlık Hareketleri Esnasında Arnavutluk Müslümanları 1878-1912, çeviren, Ali Taner (İstanbul: Bedir Yayını, 1998), 264.
  37. Müfit Şemsi, Şemsi Paşa, Arnavudluk ve İttihad-Terakki (İstanbul: Nehir Yay. 1995), 88.
  38. Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu, Ankara, Türk Tarih Kurumu (Ankara: 1991), 206; Hakan Özdemir, Abdülhamid’i Deviren Kurşun (İstanbul: Timaş Yayınları, 2014), 174-176.
  39. Talha Burak Ünlü, İttihatçı Bir Fedai: Mülazım Atıf Kamçıl (İstanbul: Timaş Yayınları, 2021).
  40. İlber Ortaylı ve Erol Şadi Erdinç, İttihat ve Terakki; Osmanlı İmparatorluğu’nda Gizli Örgütlenmeler ve Darbeler, Hazırlayan: Alper Çeker (İstanbul, İnkılap Kitabevi, 2016), 53.
  41. Süleyman Kulçe, Firzofik Toplantısı ve Meşrutiyet (İstanbul: Kitabevi, 2013).
  42. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivi Başkanlığı Osmanlı Arşivi (më tej: BOA), Yıldız Esas Evrakı (Y.E.E) D. 71 G. 68; BOA. Y.E.E. 71/69; BOA. Y.EE. 71/57.
  43. İsmail Hakkı Uzunçarşılı, “II. Meşrutiyet'in Ne şekilde İlan Edildiğine Dair Vesikalar”, Belleten'den ayrı basım, Türk Tarih Kurumu yayınları Ankara (1966), 106.
  44. Skënder Rizaj, “Roli i shqiptarëve në Revolucionin Xhonturk të vitit 1908”, Kosova, Enti i Historisë së Kosovës (Prishtinë: 1974), 178; Kristaq Prifti, “Kontributi i shqiptarëve në Lëvizjen e Turqve të Rinj (1889-1908)”, në Gjurmime Albanologjike, Seria e shkencave historike 31-32, 2001-2002 (Prishtinë: 2003): 229-230; Hasan Kaleshi, “Disa aspekte të luftës për alfabetin shqip në Stamboll”, në Gjurmime Albanologjike, 1 (Prishtinë: 1969): 81.
  45. M. Şükrü Hanioğlu, “Jön Türkler”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (İstanbul: TDV yayınları 2001), 23: 584-587.
  46. Gentrit Smakaj, İttihat ve Terakki ve Arnavut Meselesi (1908-1913), Akdeniz Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tezë Doktorate (Antalya: 2022), 77-78.
  47. Feroz Ahmad, İttihat ve Terakki 1908-1914, çeviren: NuranYavuz (İstanbul: Kaynak Yayınları, 2016), 41.
  48. Robert Mantran, Historia e Perandorisë Osmane, përktheu Asti Papa (Tiranë: Dituria, 2004), 551.
  49. Mezani, İttihat ve Terakki, Tezë Masteri, 111; Për një analizë më të mirë, shih: Hasan Kayalı, Jön Türkler ve Araplar. Osmanlıcılık, Erken Arap Milliyetçiliği ve İslamcılık 1908-1918, Çeviren: Türkan Yöney, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları (İstanbul: 2019), 96-112.
  50. Po aty, 111.
  51. Po aty, 111-112.
  52. Ahmad, İttihat ve Terakki 1908-1914, 49.
  53. Po aty, 51.
  54. McCarthy, Justin, Osmanlı'ya Veda / İmparatorluk Çökerken Osmanlı Halkları, çev. Mehmet Tuncel (İstanbul: Nesil Yayınları, 2006), 280.
  55. Bilgin Çelik, İttihatçılar ve Arnavutlar (İstanbul: Büke Kitapları, 2004); Banu İşlet Sönmez, II. Meşrutiyette Arnavut Muhalefeti (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları), 2007.
  56. Süleyman Külçe, Osmanlı Tarihinde Arnavutluk (İzmir: Genelkurmay Basımevi, 1944), 352.
  57. Stavro Skëndi, Zgjimi kombëtar shqiptar 1878-1912 (Tiranë: Phoenix Shtëpia e Librit dhe e Komunikimit, 2000), 313-314.
  58. Bartl, Milli Bağımsızlık Hareketleri Esnasında Arnavutluk Müslümanları, 276; Çelik, İttihatçılar ve Arnavutlar, 211.
  59. Shih: Gentrit Smakaj, “Shtypi shqiptar në epokën e dytë kushtetuese dhe qëndrimi i Portës së Lartë ndaj tij”, në Gjurmime Albanologjike, Seria e shkencave historike, 52 (Prishtinë: 2022).
  60. İhsan Burak Birecikli, Arnavutlar ve Arnavutluk Sorunu 1908-1914, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tezë e Doktoratës (Ankara: 2010), 141.
  61. Peter Bartl, Myslimanët shqiptarë në lëvizjen për pavarësi kombëtare (1878-1912), Përktheu: Nestor Nepravishta (Tiranë: Dituria, 2006), f. 203.
  62. Kristo Frashëri, Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë (28 Nëntor 1912), Akademia e Shkencave e Shqipërisë (Tiranë: 2008), 56; Përkundrazi, në shkallën perandorake, xhonturqit fituan shumicën. Për këtë shih: Fevzi Demir, Osmanlı Devleti’nde II. Meşrutiyet Dönemi Meclis-i Mebusan Seçimleri 1908-1914 (Ankara: 2007); Kenan Olgun, 1908-1912 Osmanlı Meclis-i Mebusanı’nın Faaliyetleri ve Demokrasi Tarihimizdeki Yeri (Ankara: 2014).
  63. Aykut Kansu shkruan se numri i deputetëve shqiptarë ishte 27 dhe shprehet se nga 27 deputetë shqiptarë, vetëm dy ishin unionistë besnikë. Ndërsa dhjetë deputetë ishin në grupin e pavarur, shumica e pesëmbëdhjetë deputetëve monarkistë shqiptarë formonin kuadrot drejtues të partive të ndryshme opozitare. Aykut Kansu, 1908 Devrimi, İletişim (İstanbul: 2001), 354.
  64. Frashëri, Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë, 56.
  65. BOA. Yıldız Esas Evrakı (Y.EE), D. 34. G. 3385.
  66. Aykut Kansu, 1908 Devrimi, Çeviri: Ayda Erbal (İstanbul: İletişim, 2001), 331.
  67. Në lidhje me këtë shih: Nureddin Ferruh Alkend, Ahrar Fırkası ve 2. Meşrutiyet Anıları, Hazırlayan: Ali İhsan Kolcu (İstanbul: Babil, 2017); Oğuz Kaan, Osmanlı Ahrar Fırkası (Ankara: Gazi Kitabevi, 2021).
  68. S. J. Shaw, E. K. Shaw, Osmanlı İmparatorluğu Ve Modern Türkiye, 345.
  69. Frashëri, Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë, 56.
  70. BOA. Hariciye Nezareti Siyasî Kısmı Belgeleri (HR.SYS), D. 137. G. 6.
  71. Joseph Swire, Shqipëria - Ngritja e një mbretërie, përktheu Kujtim Ymeri (Tiranë: Dituria, 2005), 83.
  72. Sönmez, II. Meşrutiyette Arnavut Muhalefeti, 119.
  73. Po aty, 201.
  74. BOA, Bâbıâli Evrak Odası (BEO), 4056/304168, Receb sene 1330 (Haziran 1912).
  75. * Çështja e alfabetit kombëtar të gjuhës shqipe kishte shkaktuar disa përçarje në shoqërinë shqiptare, për shkak të mendimeve të ndryshme mes shqiptarëve dhe nuk ishte arritur një përfundim në vlerësimin e alfabetit që do të përdorej në shkollat shqipe. Kjo ishte edhe arsyeja e organizimit të Kongresit të Manastirit, në nëntor të vitit 1908.
  76. BOA, Rumeli Müfettişliği Makamât Evrakı (TFR.I.MKM), 32/ 3101, 13 Şaban 1326 (10 Eylül 1908).
  77. BOA, Rumeli Müfettişliği Makamât Evrakı (TFR.I.MKM), 32/ 3101, 13 Şaban 1326 (10 Eylül 1908).
  78. Bartl, Milli Bağımsızlık Hareketleri Esnasında Arnavutluk Müslümanları, 281.
  79. Për këtë shih: Nuridin Ahmeti, Krerët fetarë në Lëvizjen Kombëtare Shqiptare, Instituti Albanologjik (Prishtinë: 2017), 278-286.
  80. Fahri Maden, “Arnavutluk’un Bağımsızlık Süreci (1878-1913)”, Avrasya Etütleri, 38 (2011), 164.
  81. Çelik, İttihatçılar ve Arnavutlar, 118.
  82. Feroz Ahmad, Jön Türkler ve Osmanlı Milletler; Ermeniler, Rumlar, Arnavutlar, Yahudiler ve Araplar, çeviren: Ayşen Gür, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları (İstanbul: 2017), 77.
  83. Po aty.
  84. Po aty, 77-78.
  85. Enver Ziya Karal, Osmanlı Tarihi: İkinci Meşrutiyet ve Birinci Dünya Savaşı (1908-1918), Cilt. IX, Türk Tarih Kurumu Basımevi (Ankara: 2011), 245.
  86. Kristaq Prifti, Dervish Hima (1872-1928) (Tiranë: 8 Nëntori, 1987), 151.
  87. S. J. Shaw, E. K. Shaw, Osmanlı İmparatorluğu Ve Modern Türkiye, 346.
  88. Müfid Şemsi, Şemsi Paşa, Arnavudluk ve İttihad-Terakki (İstanbul: Nehir Yayınları, 1995), 19-20. Ndryshimet kushtetuese të vitit 1909 transferuan autoritetin nga sulltani te legjislatura dhe qeveria. Shumica e shoqatave të krijuara kishin qëllime politike dhe politika ishte përhapur edhe në ushtri dhe në shkolla. Komiteti “Bashkim dhe Përparim” nuk mundi t’i kundërvihej kësaj lëvizjeje asociacionizmi në atmosferën e ditëve të para. Por, pas kundërrevolucionit të prillit të vitit 1909, ligji mbi shoqatat, i datës 3 gusht 1909, u miratua dhe kjo u bë baza e parë ligjore e personave juridikë të tipit shoqatë në Perandorinë Osmane. İlhan Akın, Türk Devrimi Tarihi (İstanbul: Beta Basım Yayımları, 1989), 78; Hüseyin Hatemi, “Tanzimat ve Meşrutiyet Dönemlerinde Derneklerin Gelişimi”, Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Türkiye Ansiklopedisi, C. I (İstanbul: İletişim Yayınları, 1985): 198-204; Sina Akşin, Şeriatçı Bir Ayaklanma 31 Mart Olayı (İstanbul: İmge Kitabevi Yayınları, 1994), 288.
  89. Swire, Shqipëria - Ngritja e një mbretërie, 88.
  90. İsmail Kemal Bey Hatıratı, Ed: S.Story, çev: A.İslamoğulları - R. Hoxha (İstanbul, Tarih Vakfı Yayınları yayınları, 2009), 234-235; Skëndi, Zgjimi kombëtar shqiptar, 358.
  91. BOA. Bâbıâli Evrak Odası Evrakı (B.E.O) 295468.
  92. Skëndi, Zgjimi kombëtar shqiptar, 363.
  93. BOA. Dâhiliye Nezareti Muhaberât-ı Umumiye İdaresi Belgeleri (DH.MUİ), 57/40.
  94. BOA. Dâhiliye Nezareti Muhaberât-ı Umumiye İdaresi Belgeleri (DH.MUİ), 28-2 /16.
  95. BOA. Dâhiliye Nezareti Muhaberât-ı Umumiye İdaresi Belgeleri (DH.MUİ), 33-2 /17.
  96. Rizaj, “Roli i shqiptarëve në Revolucionin”, 178.
  97. BOA. Hariciye Nezareti Siyasî Kısmı Belgeleri (HR.SYS), 119/14 (22. 10. 1909).
  98. Sejfi Vllamasi, Ballafaqime Politike në Shqipëri (1897-1942), përgatitja për botim dhe ilustrimi fotografik Marenglen Verli (Tiranë: Vllamasi, 2012), 50.
  99. BOA. Hariciye Nezareti Siyasî Kısmı Belgeleri (HR.SYS), 119/39 (6 korrik 1912).
  100. BOA. Hariciye Nezâreti Sefaret Belgeleri (HR.SFR-3), 622/39.
  101. BOA. HR.SFR-3, 622/39.
  102. Suat Zeyrek, Meşrutiyet: Osmanlı’da Birlikte Yaşamak Ya da Birlikte Dağılmak (I. Dünya Savaşına Kadar) (İstanbul: Kitabevi, 2013), 106. Këtë e ka pohuar edhe Gazi Ahmet Muhtar Pasha që në vitin 1912.
  103. Ahmad, Jön Türkler ve Osmanlı Milletler, 78.
  104. Po aty.
  105. Po aty, 77.
  106. Po aty.
  107. Feroz Ahmad, Bir Kimlik Peşinde Türkiye, çeviren: Sedat Cem Karadeli (İstanbul: Bilgi Üniversitesi Yayınları, 2010), 69.
  108. Ferit Duka, Shekujt osmanë në hapësirën shqiptare (Studime dhe dokumente) (Tiranë: UET Press, 2009), 417.
  109.  Për jetën dhe veprën e Musa Kâzım Karabekirit shih: Kâzım Karabekir, Hayatım (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018); Kâzım Karabekir, İttihat ve Terakki Cemiyeti (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2017); Feridun Kandemir, Kâzım Karabekir (İstanbul: 1948); Cevdet Küçük, “Kâzım Karabekir”, Türkiye Diyanet Vakfi İslam Ansiklopedisi (Ankara:TDV yayınları 2022), 25: 150-152.
  110. Kazım Karabekir, Günlükler (1906-1948), C.I (İstanbul: Yapi Kredi yayınları, 2009), 135.
  111. BOA. Dâhiliye Nezareti Muhaberât-ı Umumiye İdaresi Belgeleri (DH. MUİ), 80/3/10.
  112. Ziya Şakir, Mahmut Şevket Paşa (İstanbul: Akıl Fikir Yayınları, 2011), 106-107.
  113. Po aty, 106.
  114. BOA. Sadâret Mektubî Kalemi Mühimme Kalemi Belgeleri (A. MKT. MHM), 736/09.
  115. BOA. Meclis-i Vükela Mazbataları (MV), 152/77 (23 Mayıs 1911) .
  116. Şakir, İttihat ve Terakki, 581.
  117. Po aty, 582.
  118. Zeyrek, Meşrutiyet: Osmanlı’da Birlikte Yaşamak Ya da Birlikte Dağılmak, 106.
  119. Po aty.
  120. Po aty, 105.
  121. Ahmad, Jön Türkler ve Osmanlı Milletler, 79.
  122. Po aty.
  123. Suat Zeyrek, “II. Meşrutiyet’te Demokratik Muhalefetin Sonu: Arnavut İsyanları ve Sonuçları”, Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 33 (2012): 305.
  124. Celal Nuri, Tarih-i İstikbal, Mesail-i Siyasiye 2 (İstanbul: Yeni Osmanlı Matbaası, 1331), 70.
  125. Ahmad, İttihat ve Terakki, 154.
  126. Osmanlı Mebûsân Meclisi Reisi Halil Menteşe’nin Anıları (İstanbul: Hürriyet, 1986), 147-148.
  127. Şeyhülislam Ürgüplü Mustafa Hayri Efendi’nin Meşrutiyet, Büyük Harp ve Mütareke Günlükleri (1909-1922) (İstanbul: İş Bankası Kültür Yay., 2015), 122.
  128. Celal Bayar, Ben de Yazdım: Milli Mücadeleye Gidiş, C.II (Sabah Kitapları 1997), 124.
  129. Ahmad, İttihat ve Terakki, 155.
  130. Po aty.
  131. Po aty; shih dhe: Ali Fuad Türkgeldi, Görüp İşittiklerim, Türk Tarih Kurumu (Ankara: 1951), 55; Rifat Uçarol, Gazi Ahmet Muhtar Paşa 1839-1919 Askeri ve Siyasi Hayatı (İstanbul: Derin Yaynları, 2015), 339.
  132. Ahmad, İttihat ve Terakki, 156.
  133. Nilüfer Hatemi, Fevzi Çakmak ve Günlükleri, C.I (İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2002), 169.
  134. Uçarol, Gazi Ahmet Muhtar Paşa, 337.
  135. Celal Bayar, Bende Yazdım, Milli Mücadeleye Gidiş, 3 (İstanbul: 1966), 781-782.
  136. Frashëri, Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë, 68-69.
  137. BOA. Hariciye Nezareti Siyasî Kısmı Belgeleri (HR. SYS), 151/74.
  138. Po aty.
  139. Uçarol, Gazi Ahmet Muhtar Paşa, 341.
  140. BOA. Hariciye Nezareti Siyasî Kısmı Belgeleri (HR. SYS), 151/74.
  141. Me dështimin e qeverisë së re për të marrë një votëbesim nga Parlamenti, në të cilin unionistët kishin shumicën, sulltani shpërndau Parlamentin me kërkesë të Vezirit të Madh. Zuhuri Danışman, Osmanlı İmparatorluğu Tarihi, C. XIV (İstanbul: Zuhuri Danışman Yayınevi, 1966), 34.
  142. Frashëri, Shpallja e Pavarësisë së Shqipërisë, 72.
  143. Në lidhje me kërkesat e krerëve shqiptarë, shih gazetat: Sabah, 16 Ağustos 1912, 2; si dhe Hikmet Gazetesi, 23 Ağustos 1912, 1.
  144. Tarık Zafer Tunaya, Türkiye’de Siyasal Partiler C. I. İkinci Meşrutiyet Dönemi (İstanbul: İletişim, 2015), 538.
  145. Zeyrek, “II. Meşrutiyet’te Demokratik Muhalefetin Sonu”, 327. 144 Halil İnalcık, Türklük Müslümanlık ve Osmanlı Mirası (İstanbul: Kırmızı Yayınları, 2017), 274.
  146. Bernard Lewis, Modern Türkiye’nin Doğuşu, çeviren: Babür Turna (Ankara: Arkadaş Yayınları, 2013), 297.
  147. Ahmet Bedevi Kuran, İnkılap Tarihimiz ve Jön Türkler, 2. Basım (İstanbul: Kaynak Yayınları, 2000), 367.
  148. Mary Edith Durham, 20 Vjet Ngaterresa Ballkanike, përktheu Selaudin Toto (Tiranë: Argeta LMG, 2019).
  149. Hüseyin Kazım Kadri, Türkiye’nin Çöküşü: II. Meşrutiyet’in Perde Arkası, Makedonya, Arnavutluk, Suriye ve Ermenistan’ın Elden Çıkışı, Yayına Hazırlayan: Yılmaz Daşcıoğlu (İstanbul: Hikmet Neşriyat, 1992), 109.
  150. BOA. Hariciye Nezareti Siyasî Kısmı Belgeleri (HR.SYS), 119/41 (6 gusht 1912).
  151. Ahmed Hamdi, Arnavudluk Hakkında Mutalaa-yı Muhtasara (Arnavutluk Hükümeti Nasıl Olmalıdır?) (İstanbul: 1920).