Article Sidebar

Download
pdf

Main Article Content

Abstrakti

Ngritja dhe forcimi i shtetit serb në gjysmën e parë të shek. XIX u shoqërua me zbatimin e projekteve dhe të politikave ekspansioniste, të cilat do të marrin një dimension më të theksuar gjatë gjysmës së parë të shek. XX. Projektet për një shtet të pastër etnik serb dhe dalje në Egje apo Adriatik u shoqëruan me pushtimin e trevave të banuara me shqiptarë dhe ndjekjen e një politike dëbimi apo shkombëtarizimi karshi vendësve. Në ndjekjen e këtij qëllimi qarqet politike dhe akademike serbe sajuan argumente të ndryshme, duke u thirrur në “të drejtën historike” të shtetit mesjetar serb. Shpërnguljet dhe politika serbe e spastrimit etnik të viseve shqiptare është një temë që gjerësisht është trajtuar nga historiografia shqiptare, por esenca e njëkohësisht risia e këtij punimi qëndron në faktin se shtjellimi dhe analizimi i këtij problemi bëhet me qasje ndërdisiplinore, në katër dimensione komplomentare të njëra-tjetrës: përpjekjet e pushtetit serb për shpërnguljen e shqiptarëve në masë, diskursi publik në Serbi, politikat turke të emigracionit dhe përpjekjet e shtetit shqiptar për të penguar shpërnguljen në masë. Punimi është hartuar sipas parimit kronologjik përmes metodave analizuese, dhe bazohet në materiale arkivore e literaturë nga provenienca shqiptare, jugosllave dhe turke.

Fjalëkyçet

Shpërngulje, kolonizim, asimilim, shqiptarë, myslimanë, Jugosllavia, Mustafa Qemal Ataturku etj.

Article Details

How to Cite
Mehmeti, Armend. 2025. “Midis dëbimit Dhe Asimilimit. Përpjekjet për shpërnguljen E shqiptarëve Nga Kosova. Konventa Turko-Jugosllave E Vitit 1938”. Studime Historike, no. 1 (October). https://doi.org/10.61773/vb431w97.
Download Citation
Endnote/Zotero/Mendeley (RIS)
BibTeX

How to Cite

Mehmeti, Armend. 2025. “Midis dëbimit Dhe Asimilimit. Përpjekjet për shpërnguljen E shqiptarëve Nga Kosova. Konventa Turko-Jugosllave E Vitit 1938”. Studime Historike, no. 1 (October). https://doi.org/10.61773/vb431w97.

Share

Crossref
Scopus
Google Scholar
Europe PMC

References

  1. Hakif Bajrami, “Ilija Garashanin dhe politika e tij shtetërore 1844-1874”, Vjetari-Godišnjak, nr. XXIV (1988), 129.
  2. Barbara Jelavich, Historia e Ballkanit, Shekulli tetëmbëdhjetë-nëntëmbëdhjetë (Tiranë: Përpjekja, 1999), 231-232; Enciklopedija Jugoslavije (Zagreb: Izd. i Naklada Leksikografskog Zavoda, 1958), 429.
  3. George Castellan, Histori e Ballkanit (Tiranë: Çabej, 1997), 326.
  4. * Sipas një përkufizimi të Kombeve të Bashkuara, “Spastrimi etnik” nënkupton veprimet për të krijuar zona gjeografike etnikisht homogjene nëpërmjet dëbimit ose zhvendosjes me forcë të personave që u përkasin grupeve të veçanta etnike... Për më tepër, shih: Ethnic cleasning (shikuar më 05.07.2023):
  5. https://www.un.org/en/genocideprevention/ethnic-cleansing.shtml. 4 Sabit Uka, “Planet antishqiptare të shteteve fqinje në shekullin XIX,” në Shqiptarët në rrjedhat ballkanike, Sadri Fetiu (red.), et. al. (Prishtinë: Instituti Albanologjik, 1996), 162.
  6. Shukri Rahimi, Vilajeti i Kosovës (Prishtinë: Enti i teksteve dhe i mjeteve mësimore i Krahinës Socialiste të Kosovës, 1969), 75.
  7. Михаило Војводић, Србија и Албанско питање крајем XIX Века, vol. Kњига 15 (Београд: Српска Академија Наука и Уметности, Оделејење Историјских Наука, 1990), 94-95. (Mihailo Vojvodiç, Srbija i Albansko Nimane krajem XIX Veka, vol. Knjiga 15 (Beograd: Srpska Akademija Nauka i Ymetnosti, Odelejene Istorijskih Nauka).
  8. Јевто Дедијер, “Стара Србија географска и етнографска слика (1912.)”, Београд, 2000 (Jevto Dedijer, “Stara Srbija geografska i etnografska slika (1912)”, Beograd, 2000) (shikuar më 10.04.2023), https://dokumen.tips/download/link/dr-jevto-dedijer-stara-srbija-geografska-i-etnografska-slika.html
  9. Ali Hadri, “Pozita dhe gjendja e Kosovës në Mbretërinë e Jugosllavisë (1919-1941),” në E vërteta për Kosovën dhe shqiptarët në Jugosllavi, Kristaq Prifti (red.), (Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 1990), 234.
  10. Richard C. Hall, The Balkan Wars 1912-1913:Prelude to the First World War (London, New York: Routledge, 2000), 4-5.
  11. * Në vitin 1911 në zonat osmane që u pushtuan nga Greqia, Serbia dhe Bullgaria jetonin rreth 2 315 293 banorë të besimit islam, kurse pas Luftërave Ballkanike në territoret e njëjta mbetën 870 114 banorë të besimit të njëjtë, pra rreth 1 445 179 banorë të besimit islam u shpërngulën nga trojet e tyre. Në këtë numër përfshihen edhe shqiptarët, pasi regjistrimet e popullsisë në Perandorinë Osmane ishin kryer në baza teokratike. Për më tepër, shih: Justin McCarthy, Vdekje dhe dëbim – Spastrimi etnik i myslimanëve osmanë, 1821-1922 (Tiranë: Alsar, 2017), 171.
  12. Marenglen Verli, Reforma agrare kolonizuese në Kosovë (Tiranë: Akademia e Shkencave e Republikës së Shqipërisë, 1992), 9.
  13. McCarthy, Vdekje dhe dëbim, 155; Zekeria Cana, Shpalime historike, vol. II (Prishtinë: Libri Shkollor, 1988), 165.
  14. Mikel Ndreca, 87 vjet terror dhe gjenocid shtetëror (1912-1999) (Prishtinë: Rentabil-Kosova, 2001), 29.
  15. Po aty, 29.
  16. Hakif Bajrami, “Konventa jugosllave-turke e vitit 1938 për shpërnguljen e shqiptarëve”, në Shpërnguljet e shqiptarëve gjatë shekujve, Hakif Bajrami (red.) (Prishtinë: Shoqata për kthimin e shqiptarëve të shpërngulur nga Kosova, 1992), 177.
  17. * Gjatë tetorit të vitit 1918, avionët serbë kishin hedhur proklamata paralajmëruese në pjesë të ndryshme të Kosovës. Këto proklamata, me tone kërcënuese e të shkruara në gjuhën turke, përveçse njoftonin popullin shqiptar për depërtimin e ushtrisë serbe në Kosovë, kërkonin që shqiptarët të qëndronin të qetë duke i paralajmëruar ata për “krimet e vjeshtës së vitit 1915, dhe se nga qëndrimi i tyre do të varej edhe fati i tyre i mëtejshëm”. Për më tepër, shih: Bogumil Hrabak, “Reokupacija oblasti srpske i crnogorske države s arbanaškom većinom stanovništva u jesen 1918. godine i držanje arbanasa prema uspostavljenoj vlasti”, Gjurmime Albanologjike, nr. 1 (1969): 255-257.
  18. Sabri Rexha, Raportet shqiptaro-serbe në Kosovë (Prishtinë: Instituti Albanologjik, 2011), 160.
  19. Zamir Shtylla, “Shpërnguljet me dhunë të shqiptarëve në vitet 1912-1941,” në E vërteta për Kosovën dhe shqiptarët në Jugosllavi, 262-63.
  20. * Komiteti “Mbrojtja Kombëtare e Kosovës” (1918-1924) ishte një organizatë politike-ushtarake që kishte për qëllim rimëkëmbjen e shtetit shqiptar, çlirimin e Kosovës dhe bashkimin e saj me Shqipërinë. Për më tepër, shih: Historia e Popullit Shqiptar, vëll. III (Periudha e Pavarësisë 28 nëntor 1912 - 7 prill 1939), Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Historisë (Tiranë: Toena, 2007), 125.
  21. Arkivi Qendror Shtetëror i Republikës së Shqipërisë, Fondi (më tej: F.) Komiteti i Kosovës, Viti (më tej: V.) 1922, Dosja (më tej: D.) 31/21; Hakif Bajrami, Politika e shfarosjes së shqiptarëve dhe kolonizimi serb (1844-1995), (Prishtinë: QIK, 1995), 96; Paskal Milo, Shqipëria dhe Jugosllavia 1918-1927 (Tiranë: Shtëpia Botuese “Enciklopedike”, 1992), 133.
  22. Ђорђо Крстић, Колонизација Јужне Србије (Сарајево: 1928), (Gjorgjo Krstiq, Kolonizacija Juzhne Srbije, Sarajevo: 1928), 6.
  23. Rexha, Raportet shqiptaro-serbe në Kosovë, 166.
  24. Hakif Bajrami, Rrethanat shoqërore dhe politike në Kosovë më 1918-1941 (Prishtinë: Instituti i Historisë, 1981), 66.
  25. Milan Obradoviq, Reforma agrare dhe kolonizimi në Kosovë (1918-1941) (Prishtinë: Instituti i Historisë, 2005), 169.
  26. Liman Rushiti, Kujtime për Lëvizjen Kaçake (Prishtinë: 2003), 5-6.
  27. Qerim Lita, Shpërngulja e shqiptarëve në Republikën e Turqisë 1922-1941 (Përmbledhje dokumentesh) (Prishtinë: Instituti i Historisë, 2019), 90-91.
  28. Po aty.
  29. Hivzi Islami, Spastrimet etnike – politika gjenocidiale serbe ndaj shqiptarëve (Shqyrtime, komente, elaborate, dokumente) (Pejë: Dukagjini, 2003), 190.
  30. Gjendja e shqiptarëve në Jugosllavi, Promemorie e paraqitur në Lidhjen e Kombeve (1930) nga dom Gj. Bisaku, dom Sh. Kurti, dom L. Gashi, red. Briseida Mema, Marenglen Verli (Tiranë: Koha, 1995), 25.
  31. Po aty.
  32. Sipas të dhënave në dispozicion del se në Kosovë më 1921 kishte 461 970 banorë, më 1931 552 352 banorë e në mars të vitit 1941 kishte 660 276 banorë. Për më tepër, shih: Ali Hadri, “Pozita dhe gjendja e Kosovës në Mbretërinë e Jugosllavisë (1918-1941)”, Gjurmime Albanologjike, nr. 2 (1968): 164.
  33. Agjencia Shtetërore e Arkivave të Kosovës (më tej: ASHAK), F. Arkivi Diplomatik i MPJ-së në Beograd, D. Lidhja e Kombeve, 1-4.
  34. Oliver Jens Schmitt, Kosova – Histori e shkurtër e një treve qendrore ballkanike (Prishtinë: Koha, 2012), 158; Obradoviq, Reforma agrare, 261.
  35. L.S. Stavrianos, Balkans since 1453 (London: Hurst & Company, 2000), 736.
  36. * Në vitin 1929, Mbretëria Serbo-Kroate-Sllovene u emërtua Mbretëria e Jugosllavisë.
  37. Hadri, “Pozita dhe gjendja e Kosovës”, 179.
  38. Bajrami, “Konventa jugosllave-turke e vitit 1938”, 176.
  39. * Në një periudhë të shkurtër kohore, para se të vritej në Marsejë (shtator 1934), te Mbreti Aleksandër kishte filluar të mbizotëronte bindja se projekti i jugosllavizimit, të cilin ai e promovonte me zell, po shkonte drejt dështimit. Për më tepër, shih: Споменица Лјубомира Давидовића (Београд: 1940) (Spomenica Ljubomira Davidoviqa, Beograd: 1940), 22.
  40. Ferdo Čulinović, Jugoslavija između dva rata, Knjiga II (Zagreb: Jugoslovenska Akademija Znanosti i Umijetnosti, 1961), 114.
  41. Lita, Shpërngulja e shqiptarëve në Republikën e Turqisë, 169.
  42. Po aty, 172.
  43. Po aty, 173.
  44. Bajrami, “Konventa jugosllave-turke”, 179.
  45. Branko Horvat, Kosovsko pitanje (Zagreb: Globus, 1988), 67.
  46. Lita, Shpërngulja e shqiptarëve në Republikën e Turqisë, 146-147.
  47. Po aty.
  48. "Српски културни клуб изабрао је синоћ своју управу", Политика, Београд, 5.2.1937, 9 (“Srpski kulturni klub izabrao je sinoć svoju upravu”, Politika, Beograd, 5.2.1937).
  49. Nebojša A. Popović, “Srpski kulturni klub (1937-1941)”, Istorija 20. Veka, nr. 1-2 (1989), 112-121.
  50. Љубодраг Димић, “Слободан Јовановић и Српски kултурни kлуб (1937-1941),” në Слободан Јовановић, поводом 150 година oд pођења, red. Mарко Анђелковић (Београд: Српска Академија Наука и Уметности, 2020), (Ljubodrag Dimić, "Sllobodan Jovanoviq i Srpski kulturni klub (1937-1941)", në Sllobodan Jovanoviq Novodom 150 godina od pozhena, Marko Anzheliković (red.) (Beograd: Srpska Aademija Nauka i Ymetnosti, 2020), 194.
  51. Popović, “Srpski Kulturni Klub”, 130.
  52. ASHAK, F. Arkivi i Institutit Historik Ushtarak në Beograd (më tej: AIHU), D. Referati i parë i Vasa Çubriloviqit për shpërnguljen e shqiptarëve, i paraqitur më 7 mars 1937, 1.
  53. Bože Čović, Izvori velikosrpske agresije, Rasprave / Dokumenti (Zagreb: August Cesarec, Školska knj.,1991), 112.
  54. Po aty.
  55. Zamir Shtylla, “Aspekte të politikës së shpërnguljes me dhunë të shqiptarëve nga Kosova në vitet 1936-1941,” në Shpërnguljet e shqiptarëve gjatë shekujve (Prishtinë: Shoqata për kthimin e shqiptarëve të shpërngulur nga Kosova, 1992), 188.
  56. Ndreca, 87 vjet terror, 81.
  57. ASHAK, F. AIHU, D. Referati i parë i Vasa Çubriloviqit, 10-11.
  58. Po aty, 18.
  59. Marenglen Verli, Kosova në fokusin e historisë, vol. I (Tiranë: Botimpex, 2002), 292-293.
  60. Kemal H. Karpat, Ottoman Population, 1830-1914: Demographic and Social Characteristics (London: The University Winsconsin Press, 1985), 62.
  61. Stanford J. Shaw, The Jews of the Ottoman Empire and the Turkish Republic (London: MacMillan, 1991), 33-34.
  62. Dilek Latif, “Refugee Policy of the Turkish Republic”, The Turkish Yearbook of International Relations, vol. XXXIII (2002), 4.
  63. Eric J. Zurcher, Turkey A Modern History (London: IB Tauris, 2004), 108-109.
  64. McCarthy, Vdekje dhe dëbim, 168.
  65. Şevin Gȕlfer Sagniç, Refugee reception in the Ottoman Empire and Turkish response to Syrian refugees, 2020, 5 (shikuar më 05.04.2023)
  66. https://www.unhcr.org/people-forced-to-flee-book/wp-content/uploads/sites/137/2022/02/S%CC%A7evin-Sag%CC%86nic%CC%A7_Refugee-Reception-in-the-Ottoman-Empire-and-the-Turkish-Response-to-Syrian-Refugees-002.pdf.
  67. Po aty, 112-113.
  68. Zurcher, Turkey A Modern History, 117.
  69. Ahmet Içduygu, Damla B. Aksel, “Turkish Migration Policies: A Critical Historical Retrospective,” Perceptions, vol. XVIII, no. 3 (2013), 171.
  70. Po aty.
  71. Ulker Erol, “Assimilation, Security and Geographical Nationalism in Interwar Turkey: The Settlement Law of 1934”, European Journal of Turkish Studies, no. 7 (2008), Thematic issue (shikuar më 20.03.2023), http://ejls.org/document2123.html
  72. Po aty.
  73. “Kanun Nu: 2510” (T. C. Resmi Gazete, 1934), 4004 (“Ligji nr. 2510”, Gazeta Zyrtare e Republikës së Turqisë, viti 1934, f. 4004).
  74. Po aty.
  75. Latif, “Refugee Policy of the Turkish Republic”, 6.
  76. Ulker, “Assimilation of the Muslim Communities”.
  77. Içduygu & Aksel, “Turkish Migration Policies", 172.
  78. McCarthy, Vdekje dhe dëbim, 303.
  79. Lita, Shpërngulja e shqiptarëve në Republikën e Turqisë, 248.
  80. Ulker, “Assimilation of the Muslim Communities”.
  81. Lita, Shpërngulja e shqiptarëve në Republikën e Turqisë, 146.
  82. Hasan Bello, “Politika e Mbretërisë Shqiptare për parandalimin e shpërnguljes së kosovarëve drejt Turqisë dhe mosratifikimin e konventës jugosllavo-turke të vitit 1938”, në Studime historike, nr. 1-2 (2014): 189.
  83. Lita, Shpërngulja e shqiptarëve në Republikën e Turqisë, 208.
  84. Paskal Milo, Politika e jashtme e Shqipërisë 1912-1939, vëll. I (Tiranë: Toena, 2013), 251.
  85. Hadri, “Pozita dhe gjendja e Kosovës”, 178-179.
  86. ASHAK, F. Arkivi Diplomatik i MPJ-së në Beograd, D. Ambasada jugosllave në Turqi, V. 1939, fl. 65-66.
  87. Po aty.
  88. Po aty.
  89. Arkivi i Institutit të Historisë, Tiranë (më tej: AIH), A-105, V. 1938, D. Legata britanike, fl. 440.
  90. Marenglen Verli, “Interesimi i shtetit shqiptar për shqiptarët në Jugosllavi në vitet 20-30 të shek. XX,” Kosova, nr. 31-32 (2009), 41-42.
  91. Bello, “Politika e Mbretërisë Shqiptare”, 192-194.
  92. Lita, Shpërngulja e shqiptarëve në Republikën e Turqisë, 217-218.
  93. Bello, “Politika e Mbretërisë Shqiptare”, 200.
  94. Milo, Politika e jashtme e Shqipërisë 1912-1939, 862-863.
  95. Živko Avramovski, Britanci o Kraljevini Jugoslaviji (1931-1938) (Zagreb: Globus, 1986), 651.
  96. AIH, F: A-105, Dosja: Legata britanike, Viti: 1938, 436.
  97. Po aty, 438.
  98. Po aty, 439.
  99. Mile Bjelajac, “Migrations of Ethnic Albanians in Kosovo 1938-1950”, Balcanica, no. XXXVII/2007 (2007): 226.
  100. Marenglen Verli, Shqipëria dhe Kosova - historia e një aspirate (Studime historike, kumtesa, dokumente dhe ilustrime) (Tiranë: Botimpex, 2007), 294.
  101. Halim Purellku, “Veprimtaria e Komitetit të Kosovës në Mbretërinë Shqiptare në vitet 1934-1939”, në Studime historike, nr. 3-4 (2009): 172.
  102. ASHAK, F. AIHU, D. Elaborat 20/Popisnik 17, V. 1920-1941, 54.
  103. Historia e shqiptarëve gjatë shekullit XX, vëll. III, Akademia e Studimeve Albanologjike, Instituti i Historisë, (Tiranë: Kristalina-KH, 2020), 614-615.
  104. Lita, Shpërngulja e shqiptarëve në Republikën e Turqisë, 282-283.
  105. ASHAK, F. P. Millovnoviq, D. Konsullata në Turqi, V. 1938, 1.
  106. Marenglen Verli, Nga Kosova për Kosovën, vol. I (Tiranë: Botimpex, 2006), 220.
  107. ASHAK, F. Arkivi Diplomatik i MPJ-së në Beograd, D. Ambasada jugosllave në Turqi, V. 1939, 78.